Αννα Μπουλντούμη: Αυτοτραυματισμός σε Παιδιά και Εφήβους: πότε πρέπει να ανησυχήσουμε
Της Άννας Μπουλντούμη
Ο αυτοτραυματισμός σε παιδιά και εφήβους αποτελεί ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής και αναγνωρίζεται πλέον ως σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας. Πρόκειται κυρίως για τον μη αυτοκτονικό αυτοτραυματισμό (Non-Suicidal Self-Injury – NSSI), δηλαδή την εσκεμμένη πρόκληση σωματικής βλάβης χωρίς πρόθεση θανάτου, αν και συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο μελλοντικής αυτοκτονικής συμπεριφοράς.
Η εφηβεία είναι η περίοδος με τα υψηλότερα ποσοστά εμφάνισης αυτοτραυματιστικών συμπεριφορών, με μέση ηλικία έναρξης τα 12–14 έτη και συχνότερη πρώτη εμφάνιση μεταξύ 13 και 16 ετών. Τα κορίτσια παρουσιάζουν σαφώς υψηλότερα ποσοστά από τα αγόρια, με τη διεθνή βιβλιογραφία να δείχνει ότι αυτοτραυματίζονται δύο έως τέσσερις φορές συχνότερα. Παράλληλα, είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι, αν και ο αυτοτραυματισμός είναι πιο συχνός στα κορίτσια, οι θάνατοι από αυτοκτονία καταγράφονται συχνότερα στα αγόρια, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη έγκαιρης παρέμβασης και για τα δύο φύλα.
Ο αυτοτραυματισμός δεν αποτελεί ψυχική διαταραχή από μόνος του, αλλά σύμπτωμα έντονης συναισθηματικής δυσφορίας. Οι νέοι που αυτοτραυματίζονται συχνά αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αίσθημα κενού ή αποξένωσης και ελλιπείς δεξιότητες αντιμετώπισης του στρες. Συχνά συνυπάρχουν υποκείμενες ψυχικές διαταραχές, όπως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές πρόσληψης τροφής ή μετατραυματικό στρες, καθώς και ιστορικό τραύματος, εκφοβισμού ή δυσλειτουργικού οικογενειακού περιβάλλοντος.
Οι μορφές αυτοτραυματισμού ποικίλλουν και περιλαμβάνουν κοψίματα, εγκαύματα, χτυπήματα, αυτοδηλητηρίαση και σκόπιμη παρεμπόδιση της επούλωσης τραυμάτων. Για τον νέο, αυτές οι πράξεις λειτουργούν ως ένας δυσλειτουργικός μηχανισμός αντιμετώπισης: προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση από τον ψυχικό πόνο, βοηθούν στην έκφραση συναισθημάτων που δεν μπορούν να ειπωθούν με λόγια ή λειτουργούν ως μορφή αυτοτιμωρίας.
Η αντιμετώπιση του αυτοτραυματισμού απαιτεί πολυεπίπεδη προσέγγιση. Πρώτο μέλημα είναι η ασφάλεια και η ιατρική φροντίδα, καθώς και η αξιολόγηση του κινδύνου αυτοκτονίας. Ο ακρογωνιαίος λίθος της παρέμβασης είναι η ψυχοθεραπεία, με ιδιαίτερα αποτελεσματικές προσεγγίσεις τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και τη Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT), που βοηθούν τον έφηβο να αναπτύξει υγιείς δεξιότητες ρύθμισης συναισθημάτων. Παράλληλα, η οικογενειακή υποστήριξη είναι καθοριστική, καθώς η κατανόηση, η ανοιχτή επικοινωνία και η αποφυγή κριτικής μειώνουν το στίγμα και ενισχύουν τη θεραπευτική πορεία.
Η πρόληψη βασίζεται στην έγκαιρη αναγνώριση προειδοποιητικών σημείων, στην ενίσχυση της σχέσης εμπιστοσύνης με τους νέους και στη συνεργασία οικογένειας, σχολείου και υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Στην Ελλάδα, δημόσιες δομές, προγράμματα σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας και τη UNICEF, καθώς και τηλεφωνικές γραμμές υποστήριξης, προσφέρουν πολύτιμη βοήθεια σε παιδιά, εφήβους και γονείς. Το μήνυμα είναι σαφές: ο αυτοτραυματισμός δεν πρέπει να αγνοείται. Με έγκαιρη παρέμβαση, κατανόηση και εξειδικευμένη υποστήριξη, οι νέοι μπορούν να μάθουν να διαχειρίζονται τον ψυχικό τους πόνο χωρίς να βλάπτουν το σώμα τους.
Η ΑΝΝΑ ΣΙΓΑΛΑ – ΜΠΟΥΛΝΤΟΥΜΗ είναι επιστήμων – εκπαιδευτικός, επιχειρηματίας, συνδικαλίστρια με κοινωνική προσφορά.
